Հորմուզի նեղուցում պատերազմի բոցերի և աշխարհի կարևորագույն էներգետիկ զարկերակի կաթվածահար վիճակի ֆոնին Թուրքիան իրեն դիրքավորում է որպես համաշխարհային առևտրի անվտանգ վայր՝ վերակենդանացնելով «Միջին միջանցք» անունով հայտնի պատմական երթուղին, գրում է Financial Times-ը։
Ինչպես նշում է պարբերականը, սկսած Հայաստանի հետ երկար ժամանակ փակ սահմանային անցակետի բացումից մինչև նախագահ Դոնալդ Թրամփի «Միջազգային խաղաղության և բարօրության ուղի» (TRIPP) հավակնոտ ծրագրի առաջմղումը, Անկարան ձգտում է իր ձեռքը վերցնել Ասիայի և Եվրոպայի միջև ապրանքների տարանցիկ հոսքի վերահսկողությունը։ Թեև Հորմուզի նեղուցը երկաթուղային և ավտոմոբիլային տրանսպորտով ամբողջությամբ փոխարինելու երազանքը դեռևս բախվում է լուրջ աշխարհաքաղաքական դժվարությունների և նյութատեխնիկական խոչընդոտների։
«Իր վերջին աշխարհատնտեսական մանևրի ընթացքում Թուրքիան Հորմուզի նեղուցում առկա անվտանգության սպառնալիքն արագորեն վերածում է համաշխարհային առևտրի խաչմերուկ դառնալու հիանալի հնարավորության։ Այդ նպատակով թուրքական իշխանությունները վերջերս սկսել են անձնագրային սպասարկման համակարգեր տեղադրել Հայաստանի հետ սահմանին գտնվող «Ալիջան» անցակետում։ Այս կետն ամբողջ աշխարհի համար փակ էր մնացել 32 տարի և այժմ կարող է դառնալ «Միջին միջանցքի» փազլի պակասող օղակը՝ Ասիայի և Եվրոպայի միջև անխափան կապի համար»,- ընդգծվում է հոդվածում։
Այս միջանցքի ռազմավարական նշանակությունը Թուրքիայի համար կենսական է, քանի որ Իրանի և Միացյալ Նահանգների միջև պատերազմի սկիզբը և Հորմուզի նեղուցի փակման սպառնալիքը հանգեցրել են էներգակիրների և ապրանքների տարանցման ավանդական երթուղիների աննախադեպ խաթարմանը։
Անդրադառնալով այս գլոբալ ճգնաժամին՝ Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը հայտարարել է. «Սկսվել են բանակցություններ՝ էլեկտրահաղորդման գծերի համար ավելի անվտանգ այլընտրանքներ գտնելու շուրջ, և մենք հավատում ենք, որ այս համաշխարհային ճգնաժամը նոր դռներ կբացի մեր երկրի համար»։
Թուրքիան, որը հմտորեն խուսափել է Ուկրաինայում և Պարսից ծոցում հակամարտությունների ճահիճն ուղղակիորեն ներքաշվելուց, այժմ իր տարածքը ներկայացնում է որպես կայունության կղզյակ և անվտանգ հանգրվան ապրանքների ու էներգիայի հոսքի համար։ Բանը հասել է նրան, որ անցյալ ամիս կրիտիկական տարածաշրջաններում օդային տարածքի սահմանափակումների պատճառով Եվրոպայի և Ասիայի միջև առևտրային թռիչքների զգալի մասն իրականացվել է հենց թուրքական երկնքով։
Նախկին վարչապետ Բինալի Յըլդըրըմը, բերելով այս միջանցքի տնտեսական նշանակության վերաբերյալ տպավորիչ վիճակագրական տվյալներ, հայտարարել է. «Եվրոպայի և Ասիայի միջև տարեկան ապրանքաշրջանառությունը հասնում է 3 տրիլիոն դոլարի, որի 90%-ն իրականացվում է երկար ծովային երթուղիներով՝ տևելով մոտ 40 օր։ Սակայն Միջին միջանցքը կարող է կրճատել այդ ժամանակը մինչև ընդամենը 12-15 օր»։
Ժամանակի նման զգալի խնայողությունը գրավել է նաև եվրոպացի պաշտոնյաների ուշադրությունը։ ԵՄ հանձնակատարն այս ծրագիրը բնութագրել է որպես «խաղի կանոնները հիմնովին փոխող» նախագիծ։
Այս հավակնոտ տեսլականի հիմքում ընկած են երկու առանցքային նախագծեր. նախ՝ Իրաքի տարածքով անցնող «Զարգացման ճանապարհը», որը ենթակառուցվածքներում միլիարդավոր ներդրումներ է պահանջում, և երկրորդ՝ Հայաստանի տարածքով Թուրքիան ու Ադրբեջանը միացնող տրանսպորտային առանցքի ամրապնդումը։
Ինչպես հայտնում է Financial Times-ը, թուրքական շինարարական ընկերությունները, օրինակ՝ Կալյոնը (Kalyon), արդեն սկսել են երկաթուղիների շինարարության աշխատանքներն այս երթուղու երկու կողմերում։ Յըլդըրըմը կանխատեսում է, որ աշխատանքների ավարտից հետո Միջին միջանցքով տարանցման ծավալը կարող է տարեկան 5-ից հասնել 20 միլիոն տոննայի։ Այնուամենայնիվ, J.P. Morgan-ի ավագ վերլուծաբանները զգուշացնում են, որ այս երթուղին մնում է «անհասանելի անհրաժեշտություն»։ Սա մի ուղի է, որը պետք է բոլորին, բայց քչերն են նախընտրում օգտագործել այն՝ Կասպից ծովով դանդաղ անցումների և բարդ ու ժամանակատար մաքսային ընթացակարգերի պատճառով։
Ըստ պարբերականի, այս երազանքի իրականացման ճանապարհին աշխարհաքաղաքական խոչընդոտները պակաս նշանակալի չեն։ TRIPP ծրագիրը, որն ակնհայտորեն շրջանցում է Իրանը, խիստ խոցելի է արտաքին ճնշումների նկատմամբ։ Ռուսաստանը, որն ավանդաբար վերահսկել է Անդրկովկասը, կասկածանքով է վերաբերվում Հայաստանի առևտրային շրջադարձին դեպի Արևմուտք։ Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինը վերջերս միանշանակ զգուշացրել է, որ Երևանի առևտրային կուրսի տեղաշարժը դեպի Եվրոպա կարող է ստիպել Մոսկվային կրճատել գազի մատակարարումները երկիր։
Ավելին, այս տարածաշրջանում նախորդ նախագծերի իրականացման փորձը, ինչպիսին էր Բաքվում «Թրամփի աշտարակի» (Trump Tower) շինարարությունը, որը կասեցվեց կոռուպցիայի վերաբերյալ բազմաթիվ մեղադրանքների պատճառով, ցույց է տալիս, որ այս լոգիստիկ երազանքի իրագործումը մեծապես կախված է տարածաշրջանում քաղաքական կամքից և կայունությունից։ Այդուհանդերձ, Թուրքիայի ներկայիս լոգիստիկ նշանակությունն անհերքելի է։
Ամեն օր Բոսֆորի նեղուցով անցնում է 3,5 միլիոն բարել նավթ, իսկ 1,2 միլիոն բարել ստացվում է Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան ռազմավարական խողովակաշարով։ Ավելին, օրական 250,000 բարել թողունակությամբ Կիրկուկ-Ջեյհան խողովակաշարի աշխատանքի վերսկսումը և Կենտրոնական Ասիայի գազը Եվրոպայի սիրտ հասցնելու համար հզոր Տրանսկասպյան խողովակաշարի վերակենդանացման հեռանկարն ամրապնդում են Անկարայի դիրքերը՝ որպես ճանաչված էներգետիկ հաբ։
